Cách tính phần trăm: tăng giảm, tỉ lệ và phần trăm của một số

Tính tiền hoa hồng, tỷ lệ hoàn thành chỉ tiêu, mức tăng doanh thu hay giá gốc trước khi giảm đều quy về vài công thức phần trăm. Phần lớn sai sót đến từ việc lấy nhầm mốc 100%, không phải từ phép tính. Bài này trình bày cách tính phần trăm theo 5 dạng hay gặp nhất, mỗi dạng một công thức, ví dụ bằng số tiền cụ thể và cách làm tương ứng trong Excel.

Phần trăm là gì và cách nhẩm nhanh

Phần trăm là cách viết một tỉ lệ trên mốc 100. 25% nghĩa là 25 phần trên 100, tức 0,25 hay một phần tư. Muốn nhân với phần trăm, đổi về số thập phân: 8% = 0,08; 12,5% = 0,125.

Vài mẹo nhẩm hữu ích khi đứng quầy hay đang họp:

• 10% của một số: dời dấu phẩy sang trái một chữ số. 10% của 260.000 là 26.000.
• 5% bằng một nửa của 10%: 13.000. Vậy 15% = 26.000 + 13.000 = 39.000.
• 1%: dời hai chữ số. 1% của 45.000.000 là 450.000, nên 3% là 1.350.000.
• 50% là một nửa, 25% là một phần tư, 20% là một phần năm.

Dạng 1: Tính X% của một số

Công thức: Kết quả = Y × X ÷ 100. Dùng khi biết tỷ lệ và tổng, cần ra số tiền.

• Hoa hồng 3% trên doanh số 45.000.000 đ: 45.000.000 × 3 ÷ 100 = 1.350.000 đ.
• Đặt cọc 30% cho đơn 12.800.000 đ: 12.800.000 × 30 ÷ 100 = 3.840.000 đ.
• Giảm 15% cho món 260.000 đ: số tiền giảm 39.000 đ, khách trả 221.000 đ.

Dạng 2: Một số chiếm bao nhiêu phần trăm của tổng

Công thức: Tỷ lệ = A ÷ B × 100, trong đó B là mốc 100%.

• Doanh số đạt 168 triệu trên chỉ tiêu 200 triệu: 168 ÷ 200 × 100 = 84% chỉ tiêu.
• Cửa hàng online có 1.250 lượt truy cập, 37 đơn hàng: tỷ lệ chuyển đổi 37 ÷ 1.250 × 100 = 2,96%.
• Chi phí mặt bằng 18 triệu trong tổng chi 120 triệu: 15% tổng chi.

Câu hỏi cần tự đặt trước khi chia: "Cái gì là 100%?". Chỉ tiêu, tổng chi, tổng lượt truy cập luôn nằm ở mẫu số.

Dạng 3: Cách tính phần trăm tăng giảm giữa hai giá trị

Công thức: Thay đổi % = (Mới − Cũ) ÷ Cũ × 100. Kết quả dương là tăng, âm là giảm. Mốc luôn là giá trị cũ.

• Doanh thu tháng 9 là 120 triệu, tháng 10 là 138 triệu: (138 − 120) ÷ 120 × 100 = tăng 15%.
• Từ 80 lên 100 là tăng 25%, nhưng từ 100 xuống 80 chỉ là giảm 20%, vì mốc khác nhau.

Phần trăm và điểm phần trăm. Khi so hai con số vốn đã là phần trăm, hãy phân biệt hai cách nói. Một tỷ lệ từ 6% lên 7,5% là tăng 1,5 điểm phần trăm, nhưng tính theo phần trăm thì tăng 25% so với mức cũ. Tương tự, một tỷ lệ từ 10% xuống 8% giảm 2 điểm phần trăm, tương đương giảm 20% so với mức ban đầu.

Dạng 4 và 5: Tăng, giảm theo % và tìm lại giá trị ban đầu

Tăng hoặc giảm một giá trị theo p%: Mới = Cũ × (1 ± p ÷ 100).

• Lương 12.500.000 đ tăng 8%: 12.500.000 × 1,08 = 13.500.000 đ.
• Giá 1.200.000 đ giảm 25%: 1.200.000 × 0,75 = 900.000 đ.

Tìm giá trị ban đầu khi chỉ biết kết quả sau thay đổi: Ban đầu = Sau ÷ (1 ± p ÷ 100).

• Giá sau giảm 20% là 800.000 đ: giá gốc = 800.000 ÷ 0,8 = 1.000.000 đ. Nếu lấy 800.000 cộng thêm 20% thì chỉ được 960.000 đ, sai.
• Giá đã tăng 10% là 1.320.000 đ: giá cũ = 1.320.000 ÷ 1,1 = 1.200.000 đ.

Tăng 20% rồi giảm 20% không về chỗ cũ: 100 tăng 20% thành 120, giảm 20% còn 96. Các mức giảm giá chồng nhiều tầng cũng theo quy luật này; xem cách xử lý chi tiết với công cụ tính chiết khấu.

Cách tính phần trăm trong Excel

Nhấn Ctrl+Shift+% để định dạng nhanh ô thành phần trăm. Nếu ô hiện 0,84 thay vì 84%, đó chỉ là định dạng, giá trị vẫn đúng. Khi nhập số đã có dấu %, Excel tự hiểu 20% là 0,2, đừng chia thêm cho 100.

Tính nhanh bằng công cụ Tính phần trăm

1. Chọn phép tính ở đầu công cụ: "X% của Y là bao nhiêu?", "X chiếm bao nhiêu % của Y?", "Tăng/giảm từ A đến B bao nhiêu %?", "Tăng hoặc giảm theo %" hoặc "Tìm giá trị trước khi tăng/giảm". Trên điện thoại, chọn trong ô "Chọn phép tính".
2. Nhập số theo kiểu Việt Nam như 1.234.567 hoặc 12,5. Dòng "Hiểu là" dưới mỗi ô cho biết công cụ đọc số của bạn thế nào trước khi tính.
3. Với phép tính có tỷ lệ, bấm nhanh 10%, 15%, 20%, 25% hoặc 50% ở mục "Tỷ lệ nhanh".
4. Xem kết quả, câu diễn giải và "Công thức đã thay số". Kết quả có dấu "≈" nghĩa là đã làm tròn để hiển thị; chỉnh số chữ số thập phân trong "Tùy chọn hiển thị".
5. Bấm "Sao chép kết quả" hoặc "Sao chép diễn giải" để dán vào báo cáo, tin nhắn.

Phép tính chạy trên trình duyệt, số liệu không được gửi đi hay lưu lại. Nếu bạn cần tính lợi nhuận theo giá vốn, phân biệt margin và markup, hãy dùng công cụ tính giá vốn, margin và markup vì hai chỉ số này lấy mốc khác nhau.

Lỗi thường gặp

• Lấy sai mốc. Phần trăm tăng giảm luôn chia cho giá trị cũ; tỷ lệ luôn chia cho tổng.
• Cộng trừ phần trăm liên tiếp. Giảm 10% rồi giảm thêm 20% là giảm 28%, không phải 30%.
• Nhầm điểm phần trăm với phần trăm khi so lãi suất, tỷ lệ phí hoặc tỷ lệ chuyển đổi.
• Tính giá gốc bằng cách cộng ngược phần trăm. Phải chia cho (1 − p ÷ 100), không cộng p%.
• Chia cho 0. Giá trị cũ bằng 0 thì không tính được phần trăm thay đổi; hãy báo chênh lệch tuyệt đối.
• Làm tròn quá sớm. Làm tròn ở bước giữa rồi nhân tiếp có thể lệch vài nghìn đồng với số tiền lớn; chỉ làm tròn ở kết quả cuối.

Câu hỏi thường gặp

Tăng từ 80 lên 100 là bao nhiêu phần trăm?

Tăng 25%, vì (100 − 80) ÷ 80 × 100 = 25. Con số 20% là mức giảm khi đi ngược từ 100 xuống 80.

Giá sau khi giảm 20% là 800.000 đ thì giá gốc là bao nhiêu?

Giá gốc = 800.000 ÷ (1 − 0,2) = 1.000.000 đ.

Phần trăm có thể lớn hơn 100% không?

Có. Doanh thu tăng từ 50 lên 120 triệu là tăng 140%; đạt 230 triệu trên chỉ tiêu 200 triệu là đạt 115%.

Nên nhập số thập phân bằng dấu phẩy hay dấu chấm?

Theo kiểu Việt Nam, dấu chấm phân cách hàng nghìn, dấu phẩy là phần thập phân: 1.234,5. Công cụ tính phần trăm hiển thị cách hiểu số ngay dưới ô nhập để bạn kiểm tra.